Bhaja Govindam

भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते | सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे || १ || मूढ जहीहि धनागमतृष्णाम् कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् | यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् || २ || नारीस्तनभरनाभीदेशं दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् | एतन्मांसावसादि विकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम् || ३ || नलिनीदलगत जलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् | विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् || ४ || यावद्वित्तोपार्जन सक्तः तावन्निजपरिवारो रक्तः | पश्चाज्जीवति जर्जर देहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे || ५ || यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे | गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये || ६ || बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः | वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः || ७ || का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः | कस्य त्वं कः कुत आयातः तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः || ८ || सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वम् निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् | निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वम् निश्चलतत्त्वे जीवनमुक्तिः || ९ || वयसि गते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः | क्षीणे वित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः || १० || मा कुरु धन जन यौवन गर्वम् हरति निमेषात्कालः सर्वम् | मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा || ११ || दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः | कालः क्रीडति गच्छत्यायुः तदपि न मुञ्चत्याशावायुः || १२ || का ते कान्ता धन गतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता | त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका || १३ || जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बरबहुकृतवेषः | पश्यन्नपि च न पश्यति मूढो ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः || १४ || अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जतं तुण्डम् | वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् || १५ || अग्रे वह्निः पृष्ठेभानुः रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः | करतलभिक्षस्तरुतलवासः तदपि न मुञ्चत्याशापाशः || १६ || कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् | ज्ञानविहीनः सर्वमतेन भजति न मुक्तिं जन्मशतेन || १७ || सुरवरमन्दिर तरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः | सर्वपरिग्रहभोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः || १८ || योगरतो वा भोगरतो वा सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः | यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव || १९ || भगवद्गीता किञ्चिदधीता गङ्गाजललवकणिका पीता | सकृदपि येन मुरारिसमर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा || २० || पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् | इह संसारे खलु दुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे || २१ || रथ्याचर्पट विरचितकन्थः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः | नाहं न त्वं नायं लोकः तदपि किंर्थं क्रियते शोकः || २२ || कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः | इति परिभावय सर्वमसारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् || २३ || त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः | सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् || २४ || कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽऽत्मानं भावय कोऽहम् | आत्मज्ञानविहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः || २५ || गेयं गीता नाम सहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपमजस्रम् | नेयं सज्जन सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम् || २६ || सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः | यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् || २७ || अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् | पुत्रादपि धनभाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिता रीतिः || २८ || प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्य विवेकविचारम् | जाप्यसमेत समाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् || २९ || गुरुचरणाम्बुज निर्भर भक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः | सेन्द्रियमानस नियमादेवं द्रक्ष्यसि निज हृदयस्थं देवम् || ३० || भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते | सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे || ३१ ||

भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते | सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे || १ || मूढ जहीहि धनागमतृष्णाम् कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् | यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् || २ || नारीस्तनभरनाभीदेशं दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् | एतन्मांसावसादि विकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम् || ३ || नलिनीदलगत जलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् | विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् || ४ || यावद्वित्तोपार्जन सक्तः तावन्निजपरिवारो रक्तः | पश्चाज्जीवति जर्जर देहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे || ५ || यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे | गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये || ६ || बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः | वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः || ७ || का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः | कस्य त्वं कः कुत आयातः तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः || ८ || सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वम् निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् | निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वम् निश्चलतत्त्वे जीवनमुक्तिः || ९ || वयसि गते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः | क्षीणे वित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः || १० || मा कुरु धन जन यौवन गर्वम् हरति निमेषात्कालः सर्वम् | मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा || ११ || दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः | कालः क्रीडति गच्छत्यायुः तदपि न मुञ्चत्याशावायुः || १२ || का ते कान्ता धन गतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता | त्रिजगति सज्जनसङ्गतिरेका भवति भवार्णवतरणे नौका || १३ || जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बरबहुकृतवेषः | पश्यन्नपि च न पश्यति मूढो ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः || १४ || अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जतं तुण्डम् | वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् || १५ || अग्रे वह्निः पृष्ठेभानुः रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः | करतलभिक्षस्तरुतलवासः तदपि न मुञ्चत्याशापाशः || १६ || कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् | ज्ञानविहीनः सर्वमतेन भजति न मुक्तिं जन्मशतेन || १७ || सुरवरमन्दिर तरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः | सर्वपरिग्रहभोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः || १८ || योगरतो वा भोगरतो वा सङ्गरतो वा सङ्गविहीनः | यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव || १९ || भगवद्गीता किञ्चिदधीता गङ्गाजललवकणिका पीता | सकृदपि येन मुरारिसमर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा || २० || पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननीजठरे शयनम् | इह संसारे खलु दुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे || २१ || रथ्याचर्पट विरचितकन्थः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः | नाहं न त्वं नायं लोकः तदपि किंर्थं क्रियते शोकः || २२ || कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः | इति परिभावय सर्वमसारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् || २३ || त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः | सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् || २४ || कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽऽत्मानं भावय कोऽहम् | आत्मज्ञानविहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः || २५ || गेयं गीता नाम सहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपमजस्रम् | नेयं सज्जन सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम् || २६ || सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः | यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् || २७ || अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् | पुत्रादपि धनभाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिता रीतिः || २८ || प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्य विवेकविचारम् | जाप्यसमेत समाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् || २९ || गुरुचरणाम्बुज निर्भर भक्तः संसारादचिराद्भव मुक्तः | सेन्द्रियमानस नियमादेवं द्रक्ष्यसि निज हृदयस्थं देवम् || ३० || भज गोविन्दं भज गोविन्दं गोविन्दं भज मूढमते | सम्प्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे || ३१ ||

Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, O foolish mind! When the appointed time (death) arrives, the rules of grammar will surely not save you. || 1 || O fool! Give up your thirst to amass wealth. Cultivate good thoughts, devoid of desire, in your mind. Be content with the wealth that comes through your past actions, And with that, entertain your mind. || 2 || Do not get deluded by seeing a woman's full breasts and navel. Reflect again and again in your mind that these are but modifications of flesh and fat. || 3 || The life of a man is as uncertain as water drops on a lotus leaf. Know that the entire world is afflicted by disease, ego, and sorrow. || 4 || As long as a man is capable of earning wealth, So long his family is attached to him. But when he lives in an old, decrepit body, No one in the house even asks about his well-being. || 5 || As long as there is breath in the body, So long people in the house inquire about his welfare. But once the breath departs and the body decays, Even his wife fears that very body. || 6 || Childhood is spent in play, Youth is lost in attachment to a young woman. Old age passes away in worry and contemplation (of past deeds). But no one is attached to the Supreme Brahman. || 7 || Who is your wife? Who is your son? This worldly existence is exceedingly strange. Whose are you? Who are you? From where have you come? O brother, reflect upon this truth here. || 8 || Through good company, comes non-attachment; Through non-attachment, comes freedom from delusion; Through freedom from delusion, comes steadfastness of mind; Through steadfastness of mind, comes liberation in life. || 9 || When youth has passed, what is the use of lustful desires? When water has dried up, what is the use of a lake? When wealth is diminished, what is the use of a family? When the Truth is known, what is the use of worldly existence (samsara)? || 10 || Do not boast of wealth, people (followers), or youth; Time snatches away all these in a moment. Abandoning this entire world, which is an illusion, Enter into the state of Brahman, having known it. || 11 || Day and night, dusk and dawn, Winter and spring come again and again. Time plays, life passes away, Yet the wind of desire never leaves. || 12 || O madman! Why this engrossment in thoughts of wealth and wife? Is there no one to control you? In the three worlds, only the company of good people Becomes the boat to cross the ocean of worldly existence. || 13 || One with matted locks, a shaven head, or hair pulled out; Dressed in various ochre robes; Though seeing, the fool does not see, Indeed, he assumes many guises for the sake of his belly. || 14 || The body is worn out, the head is grey, The mouth is toothless, the face wrinkled. The old man walks leaning on a stick, Yet he does not abandon the lump of desires. || 15 || Fire in front, sun at the back, At night, knees drawn up to the chin; Begging for alms in the palm of his hand, living under a tree, Even then, he does not abandon the noose of desires. || 16 || One may go to the Ganga, observe fasts, Or give away riches in charity. Devoid of knowledge, according to all schools of thought, One does not attain liberation even in a hundred births. || 17 || Dwelling in a temple of the gods or at the foot of a tree, With the earth as a bed, a deerskin as clothing; Renouncing all possessions and enjoyments, To whom does such detachment not bring happiness? || 18 || Whether one is engrossed in Yoga or engrossed in worldly pleasures, Whether one is attached to company or free from company; He whose mind delights in Brahman Rejoices, rejoices, indeed rejoices! || 19 || One who has studied a little of the Bhagavad Gita, Has drunk a drop of Ganga water, And has worshipped Murari (Vishnu) even once, Will not have a discussion with Yama (the god of death). || 20 || Again birth, again death, Again lying in the mother's womb. In this samsara, which is indeed difficult to cross, O Murari, protect me with your boundless mercy! || 21 || Clothed in rags picked from the road, Following a path free from merit and demerit; Neither am I, nor are you, nor is this world (real); Then why is sorrow felt? || 22 || Who are you? Who am I? From where have I come? Who is my mother? Who is my father? Thus, reflect on all this as unsubstantial, Abandoning the world as a dream. || 23 || In you, in me, and elsewhere, there is but one Vishnu; You are needlessly angry and impatient with me. See the Self in everyone, And abandon the ignorance of differentiation everywhere. || 24 || Abandon desire, anger, greed, and delusion; Reflect on the Self, 'Who am I?' Fools devoid of self-knowledge Are cooked in the hidden hells. || 25 || Recite the Bhagavad Gita and the thousand names (of Vishnu); Meditate constantly on the form of the Lord of Lakshmi (Vishnu); Direct the mind to the company of the good; And distribute wealth to the poor and needy. || 26 || Pleasure is easily indulged in, But alas, afterwards, disease afflicts the body. Although death is the ultimate refuge in this world, Still, one does not abandon sinful conduct. || 27 || Always consider wealth as a source of trouble; Truly, there is no trace of happiness in it. Fear comes even from one's own son for the wealthy; This is the established custom everywhere. || 28 || Practice Pranayama (breath control), Pratyahara (sense withdrawal), Discrimination between the eternal and the ephemeral; Along with chanting, practice Samadhi (meditative absorption); Pay attention, pay great attention! || 29 || O devotee firmly devoted to the lotus feet of the Guru, May you soon be liberated from samsara! Through the discipline of the senses and the mind, Thus will you see the Lord dwelling in your own heart. || 30 || Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, O foolish mind! When the appointed time (death) arrives, the rules of grammar will surely not save you. || 31 ||

The translation aims for a faithful rendering of the Advaitic and Bhakti sentiments, balancing literal accuracy with poetic flow. Some verses contain strong admonitions characteristic of Shankaracharya's direct and compassionate teaching style.

भज गोविन्दम् आदि शंकराचार्य द्वारा रचित एक प्रतिष्ठित संस्कृत भक्ति रचना है, जो 8वीं शताब्दी ईस्वी के एक पूजनीय भारतीय दार्शनिक और धर्मशास्त्री थे। केरल के कलाडी में जन्मे, शंकराचार्य हिंदू दर्शन के अद्वैत वेदांत मत के प्रमुख प्रतिपादक हैं। माना जाता है कि इस रचना की उत्पत्ति वाराणसी (काशी), उत्तर प्रदेश के एक पवित्र शहर में हुई थी। किंवदंती है कि शंकराचार्य अपने शिष्यों के साथ चलते हुए एक वृद्ध विद्वान को संस्कृत व्याकरण के नियमों को परिश्रमपूर्वक याद करते हुए देखा। वृद्धावस्था में विद्वान के भटके हुए ध्यान से दुखी होकर, शंकराचार्य ने अनायास ही ये श्लोक कहे, जिसमें उन्होंने और पूरी मानवता से आग्रह किया कि वे केवल बौद्धिक pursuits और सांसारिक मोह की बजाय आध्यात्मिक भक्ति और आत्म-साक्षात्कार को प्राथमिकता दें। सांस्कृतिक रूप से, भज गोविन्दम् अद्वैत वेदांत और भक्ति के एक संक्षिप्त फिर भी गहन सारांश के रूप में अत्यधिक महत्व रखता है। यह 'मोह मुद्गर' (भ्रम पर प्रहार करने वाला हथौड़ा) के रूप में कार्य करता है, जो क्षणभंगुर सांसारिक सुखों और भौतिक धन के प्रति आसक्ति की जड़ पर प्रहार करता है। ये श्लोक जीवन, युवावस्था और रिश्तों की क्षणभंगुरता पर जोर देते हैं, वैराग्य, अनासक्ति और ईश्वर पर अटल ध्यान केंद्रित करने की वकालत करते हैं। यह किसी विशेष त्योहार से जुड़ा नहीं है, बल्कि दैनिक चिंतन और आध्यात्मिक जागरण के लिए एक कालातीत रचना है, जिसे अक्सर सत्संगों (आध्यात्मिक सभाओं) और व्यक्तिगत ध्यान के दौरान पढ़ा जाता है। भज गोविन्दम् मुख्य रूप से एक भक्ति भजन (स्तोत्रम्) और एक 'प्रकरण ग्रंथ' (आध्यात्मिक अध्ययन के लिए प्रारंभिक पुस्तिका) है, जो इसे वेदांतिक दर्शन में नए लोगों सहित व्यापक दर्शकों के लिए सुलभ बनाता है। इसे आमतौर पर व्यक्तिगत रूप से या सामूहिक रूप से गाया या जप किया जाता है, अक्सर बिना विस्तृत वाद्य यंत्रों के, हालांकि समूह सेटिंग्स में हारमोनियम, तबला और झांझ का उपयोग किया जा सकता है। इसकी सरल भाषा और मधुर संरचना इसे पीढ़ियों से पसंद किया जाता है। एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी जैसे प्रसिद्ध कलाकारों ने इसके गायन को लोकप्रिय बनाया है, जिससे यह कई हिंदू घरों और आध्यात्मिक केंद्रों में एक मुख्य आधार बन गया है। समकालीन समय में, भज गोविन्दम् आध्यात्मिक ज्ञान के साथ आधुनिक जीवन की जटिलताओं को नेविगेट करने के लिए एक शक्तिशाली अनुस्मारक के रूप में गहरा प्रासंगिक बना हुआ है। क्षणभंगुर बाहरी उपलब्धियों पर आंतरिक शांति और आत्म-ज्ञान को प्राथमिकता देने का इसका संदेश एक भौतिकवादी दुनिया में गहराई से प्रतिध्वनित होता है। यह आत्मनिरीक्षण, नैतिक जीवन और करुणा के पोषण को प्रोत्साहित करता है। सांस्कृतिक संरक्षण के लिए, विभिन्न मीडिया के माध्यम से इसका निरंतर अध्ययन, जप और प्रसार यह सुनिश्चित करता है कि इसका कालातीत ज्ञान मुक्ति और आध्यात्मिक विकास के मार्ग पर साधकों को प्रेरित करता रहे, अद्वैत दर्शन और उसमें भक्ति की भूमिका को समझने के लिए एक मूलभूत पाठ के रूप में कार्य करता है।